شرحی بر اشتباهات فاحش در باره زندگی قاضی سعید قمی و رساله تونیه

چکیده:

استاد مرحوم حضرت آیت الله حاج سید محمدعلی روضاتی - دامت افاضاته و برکاته - از جمله استادانی است که یک مقاله‌شان به چندین مقاله و کتاب برخی دیگر می ارزد. 

زمانی به بنده فرمودند پنجاه سال است که در باره قاضی سعید قمی به جستجو مشغول هستم. اکنون آن مقاله در ضمن کتابی با عنوان «دومین دو گفتار» چاپ شده است (چاپ اصفهان مؤسسه مطالعاتی فرهنگی الزهرا – س- 1386)‌.

گفتار اول «سعیدیه» و گفتار دوم «تونیه» است.

گفتار نخست 55 صفحه است که اگر صفحات نخستین را منها کنیم تقریبا 50 صفحه می ماند. بدین ترتیب برای هر سال یک صفحه. اگر این محاسبه را در نظر بگیرم و بعد نوشته را مرور کنیم در خواهیم یافت که ارزش زحمت پنجاه ساله را دارد.

قاضی سعید قمی را به شرحی که بر توحید صدوق نگاشته و ناقص است، می شناسیم. اما افزون بر آن برخی از شرح حال نویسان متأخر شرح حال مفصلی برای او در مقدمه برخی از کتابها برای او نوشته اند!!

کاری که استاد کرده آن است که نشان داده‌اند بیش از نود درصد این اطلاعات هیچ ربطی به قاضی سعید قمی نداشته و از روی وهم و خیال و بدون دقت به او نسبت داده شده است. در واقع خلط میان او و شخص دیگری به نام محمد سعید حکیم قمی که از اطبای شاه عباس دوم صفوی بوده همه این اشکالات را موجب شده و سبب گشته است تا اشتباهات فاحشی در این زمینه پیش آید که برخی از آنها واقعا شگفت انگیز و از سر بی دقتی است.

شاید یکی از بزرگترین این اشتباهات آن است اخیراً که یکی از استادان ادبیات فارسی دانشگاه تهران دیوان محمد سعید حکیم، طبیب مخصوص شاه عباس دوم را به نام قاضی سعید قمی تصحیح کرده و دانشگاه تهران هم آن را به عنوان دیوان قاضی سعید قمی طبع و نشر کرده است. استاد در این مقاله نشان داده است که از قاضی سعید قمی حتی یک بیت شعر فارسی هم برجای نمانده چه رسد به این که دیوانی به جا مانده باشد. ایشان نوشته‌اند:

تازه ترین نمونه جامع اشتباهات تأثر آور و خلط های شگفت آور را در ترجمه حالی که در سرآغاز دیوان اشعار مغصوب حکیم آمده است و می توان دید. دیوان محمد سعید فلک زده را در دانشگاه تهران سال 1382 به نام دیوان اشعار قاضی سعید قمی چاپ کردند.

ایشان فرموده اند که اطلاعات ما در باره قاضی سعید قمی اندکی است و تنها می دانیم که در سال 1107 دو سال بوده که شیخ الاسلامی شهر قم را بر عهده داشته است.

دراین مقاله به مناسبت از ملامحمد طاهر قمی و تحفه حکیم مومن و تحفه العشاق به میان می آید که در این تحفه العشاق نامی از قاضی سعید قمی هست و بس. بعد از آن فقط یاد او در روضات الجنات در قرن سیزدهم آمده است. بدین ترتیب در کتابهای شرح حال در قرن دوازدهم اصلا یادی از او نشده است.

آقای روضاتی نشان داده‌اند که در دهها مورد اطلاعات مربوط به محمد سعید حکیم با قاضی سعید قمی درهم آمیخته شده است. از آن جمله است مقاله ای با عنوان مکاتبات قاضی سعید قمی و فیض کاشانی که در ا صل مکاتبات محمد سعید حکیم با فیض است و ربطی به قاضی سعید قمی ندارد. البته می افزایند که ٱقای مدرسی در خلاصه البلدان به درستی تشخیص داده اند که اینها دو نفر هستند نه یک نفر. (ص 313)

در فهارس نسخ خطی هم به اشتباه چندین کتاب را از جمله اسرار الصنایع و کلید بهشت را به قاضی سعید قمی نسبت داده اند که اینها نیز نادرست است. جالب آن که کلید بهشت به نام قاضی سعید چاپ هم شده است. اسرار الصنایع هم به دلالت آن چه در داخل متن آمده از محمد سعید حکیم است.

باید تصریح کرد که هدف استاد بیان زندگی و شرح احوال قاضی سعید یا محمد سعید حکیم نبوده است بلکه چنان که خود در ختم مقال فرموده‌اند: هدف و مقصد اصلی از تنظیم این گفتار دراز دامن تنها اصلاحات تاریخی مهم و احقاق حق و ازهاق باطل بود و نه جز ا ین امر. یعنی بیان اشتباهات بزرگی که در طول یک قرن پیرامون احوال و آثار دو تن دانشمند همنام از دانشمندان قم در قرن یازدهم هجری محمد سعید حکیم و محمد سعید قاضی رخ داده و چهره تاریخی هر دو را دگرگون کرده است.

آقای روضاتی در این گفتار از مصحح الروضه النضره و الکواکب المنتثره یعنی آقای علی نقی منزوی انتقاد کرده‌اند که دست در کتابهای پدر برده است. حتی در ارجاع کتاب نوشته اند:‌ الکواکب المنتثره اشتراکی. یعنی کتابی که به طور مشترک آقا بزرگ و پسرش علی نقی نوشته است. همو توهین‌هایی هم در حق ملامحمد طاهر قمی کرده است که استاد سخت از آن برآشفته‌اند.

گفتار دوم رساله تونیه است. این رساله شرح احوال ملامحمد علی بن محمد رضا تونی خراسانی و یادداشت های تاریخی ارزشمندی است که از وی برجای مانده و مربوط به آخرین روزهای دولت صفوی است. این یادداشت ها حقایق جالبی را در باره آخرین روزهای سقوط دولت صفوی و وقایع اصفهان نشان می دهد. این یادداشت ها در پشت نسخه ای از کتاب الهدایه فی النحو بوده که استاد همه آنها را در این مقاله آورده‌اند. بخشی از مهم ترین این یادداشت ها مربوط به داستان کشته شدن شاه سلطان حسین است که با دقت در این یادداشت ها آمده است.

قد قتل اربع من اخوانه العظام و اربع و عشرون من اولاده الکرام قبله. یوم الاربعاء ‌الثالث و الشعرین من شهر جمادی الاولی من شهور سنة سبع و ثلاثین و مائة بعد الالف 1137 بأمر فرعون دهره و یزید عصره مردود بن المردود. طیب الله مضاجعهم و ثراهم و جعل الجنة مثواهم و حشرهم مع موالیهم المظلومین المعصومین. هنیئا لهم ارث اجدادهم و طوبی لهم یوم میعادهم. و سحقا لمردود الکافر

ثم الحق بهم و بإمیر المؤمنین علیه السلام فی هذه السنة یوم الاربعاء اصیلا صائمین لیلة السابع عشر من شهر رمضان المبارک جمع من اتباعهم و هم محمد قلی خان و شیخ علیخان و مصطفی قلیخان و فرج الله خان و محمد حسین خان من الامراء‌العظام و الله وردی بیک الناظر و مهردار و حکیم باشی و غیرهم علی ید ارذل عباد الله.

اللهم اغفر لهم و الحقهم بمن یتولونهم.

ثم امر بقتل ملک الاسلام و المسلمین و سلالة ملوک الماضین بعد خروجه فی المرة الثانیة من اصفهان للحرب مع الرومیین و قد تقل مظلوما یوم الثلاثاء‌ الثانی و العشرین من شهر المحرم سنة اربعین و مائة‌ بعد الالف.

فما أشبه أحواله بأحوال جده الحسین علیه السلام فی تقل اولاده و اخوانه و نهب امواله و سبی ذراریه و نسائه و دفنه بغیر غسل و کفن فی شهر المحرم. ثم نقل الی قم عند آبائه و غسل و کفن و دفن. رحمة‌ الله علیه و حشره مع موالیه من الائمة‌ الطاهرین. (ص 73)

این یادداشت بی اندازه ارزش تاریخی دارد و نشان می دهد که تاریخ کشته شدن شاه سلطان حسین روز سه شنبه 22 محرم سال 1140 بوده است.

منبع:+