مذاکرات مجلس بازنگری قانون اساسی سال 68 درباره نظام پارلمانی و ریاستی

نظام پارلمانی و نظام ریاستی مسئله ای است که از بدو تشکیل نظام جمهوری اسلامی ایران مورد توجه جدی قرار داشت و در نهایت منجر به تشکیل یک نظام بینابین شد که رئیس جمهور با اختیارات محدود توسط مردم انتخاب می شد و نخست وزیر که در واقع عمده اختیارات قوه مجریه را در اختیار داشت توسط رئیس جمهور به مجلس شورای اسلامی پیشنهاد شده و مجلس می بایست به نخست وزیر رای اعتماد بدهد.

پس از اتفاقاتی که در یک دهه نخست انقلاب رخ داد و به خصوص عدم هماهنگی در برخی ادوار بین نخست وزیر و رئیس جمهور، یکی از مسائلی که در بازنگری قانون اساسی سال 1368 مورد توجه قرار گرفت، تغییر ساختار سیاسی کشور در حوزه اجرایی بود که منجر به حذف پست نخست وزیری و واگذاری اختیارات این مسئولیت به رئیس جمهور بود که عملاً نقش مجلس را در حوزه اجرایی تا سرحد تصویب قوانین، اخذ یا پس گرفتن رای اعتماد به وزرای پیشنهادی رئیس جمهور بر اثر نگاه نظارتی که دارند، کاهش داد.

حال با گذشت بیش از دو دهه از اصلاحات قانون اساسی و به خصوص پس از اتفاقاتی که در چند سال اخیر شاهدش بودیم، نسبت مجلس و دولت فضا را به سمتی برده که بحث هایی در خصوص تغییر سیستم سیاسی اجرایی کشور طرح شود و اما و اگرهایی به میان آید که بیست و سه سال پیش توسط بیست تن از فقها، حقوقدانان و سیاسیون عضو شورای بازنگری قانون اساسی به ریاست آیت الله مشکینی رئیس وقت مجلس خبرگان رهبری و نایب رئیسی آیات خامنه ای و هاشمی رفسنجانی مطرح شده و پس از سنجش به قانون اساسی فعلی منجر شد که به رای عمومی گذاشته شد. در این میان حتی در خصوص کیفیت تغییرات نیز مباحثی از سوی برخی نمایندگان مجلس مطرح شد که واکنش هایی در پی داشت اما شاید یکی از متفاوت ترین نگاه ها در این باره که توسط هاشمی چندین بار و آخرین در یک گفت و گوی نوروزی ذکر شده است. هاشمی در این باره گفت: رهبری معظم در کرمانشاه جمله‌ای گفتند که از آن تفسیر سوء شد. منظور ایشان مطلب دیگری بود. بحث ایشان این بود که در نظام ما بن‌بست نیست. یعنی کسی نباید فکر کند که بن بست داریم و اگر ما حتی بخواهیم نظام اداره کشور را تغییر دهیم، قانون اساسی را اصلاح و تغییر می‌دهیم. اصل نظرشان این بود.

هاشمی رفسنجانی در ادامه این گفت وگو با اشاره به آگاهی‌اش از سابقه دیدگاه‌های مقام معظم رهبری در این زمینه گفت: من که سوابق را می‌دانستم، هنوز ایشان از سفر برنگشته بودند، نظرم را گفتم. من می‌دانستم ایشان موافق نیستند. دیدم بحث‌های انحرافی جدّی در اینجا می‌شود. حتی بعضی‌ها گفتند کمیسیونی از یک سال پیش در این مورد کار می‌کرده است. اصلا از چنین کمیسیونی اطلاعی نداشتم. اعلام کردم که با این مخالف هستم و نظر رهبری هم این نیست و منظور ایشان این است که بن بست نداریم.

در ادامه این گفت وگو رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام به دیدار خود با مقام معظم رهبری بعد از بازگشتشان از سفر کرمانشاه اشاره کرد و گفت: وقتی ایشان از سفر برگشتند، در دیداری حضوری پرسیدم که منظور شما چه بوده است؟ ایشان گفتند همان بحث همیشگی، یعنی این که بن بست نداریم و تشخیص شما درست است. گفتم یکی از اعضای هیات رئیسه مجلس گفته است که شما یک سالی است که کمیسیون تعیین کرده‌اید. ایشان گفتند: درست نیست و اصلا این کار را نکرده‌ایم و اطلاع داده‌ایم که ابن ادعا تکذیب شود. از‌ آن زمان به بعد هم بحث‌ها فروکش کرد.

به گفته رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، موضوع برای بررسی به چند کمیسیون ارجاع شد. کمیسیونی که مامور بود راجع به نظام و سیستم گزارش بیاورد، نظرش بر نظام پارلمانی بود. آیت‌الله خامنه‌ای که آ‌ن زمان عضو آن کمیسیون بودند مخالفت کرده بودند. منتها دیگران رای داده بودند. بعد که نظر کمیسیون به جمع آمد پس از بحث‌هایی زیاد، نظام پارلمانی رد و سیستم جمهوری تصویب شد. همان زمان به یاد دارم که سرسخت‌ترین مخالفت‌ها را شخص آیت‌الله خامنه‌ای می‌کردند که این گونه نشود، چون ما به مردم وعده جمهوری داده‌ایم و مردم شعار استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی داده‌اند. آن زمان استدلال‌ها قوی بود. اگر مذاکرات آن زمان را مطالعه کنید، واقعا خواندنی است. بالاخره نظام جمهوری تصویب شد. من هم طرفدار همین نظر بودم. لذا دیگر بحثی نبود.

پس از این اظهارات، مرور ریز مذاکرات شورای بازنگری بر قانون اساسی جالب توجه به نظر می رسید و بر این اساس «بازتاب» مروری تفضیلی بر جزئیات مذاکرات این هیات و کمیسیون مربوط به بررسی موضوع نظام پارلمانی و ریاستی که ریز مذاکراتش منتشر شده، دارد؛ مذاکراتی که عمدتاً در جلسات ششم (2/13/ 68)، هفتم (68/2/20)، هشتم (68/2/21)، دوازدهم (68/3/3)، سیزدهم (68/3/4)، چهاردهم (68/3/8)، بیست و چهارم (68/3/31) و بیست و پنجم (68/4/1) بر محوریت جمع بندی های کمیسیون دوم این شورای چهارکمیسیونی قابل یادآوری است؛ هرچند در جلسات دیگر نیز در خصوص حدود اختیارات رئیس جمهور همچون بحث نحوه عزل و نصب رئیس صداوسیما نیز مسائلی مطرح شده که برای کاهش حجم مباحث از این موضوعات حاشیه ای عبور شده است.

در کمیسیون دوم که وظیفه محوله به آن، بررسی مسائل مربوط به تمرکز مدیریت قوة مجریه به شورای بازنگری قانون اساسی بود، آیت الله خامنه ای (رئیس)، موسوی خوئینی ها (نایب رئیس)، نجفقلی حبیبی (منشی)، میرحسین موسوی (مخبر)و مهدی کروبی عضو بودند. بر همین اساس مروری می شود به آنچه در این جلسات صرفاً درباره بحث نظام پارلمانی و ریاستی مطرح شد و هرچند این موضوع مفصل است اما مرورش در این مقطع از تاریخ پراهمیت است.

ذکر این توضیح ضروری است که ریز جزئیات این نشست ها عیناً ذکر نشده چرا که بخش هایی از مباحث این نشست ها به موضوع جایگاه و حدود اختیارات رهبری مربوط بوده که به اصول دیگری از قانون اساسی مربوط می شود و ارتباط مستقیم با نظام ریاستی یا پارلمانی ندارد و بخش های نیز در خصوص قوه قضاییه و شاکله سیستم قضایی کشور در آن دوران بوده که آن بخش ها نیز قلم گرفته شده تا این مذاکرات خلاصه تر نقل شود و در عین حال مذاکرات نقل شده در سطور ذیل به بیش از 180هزار کلمه رسید! در این گفتارها که شامل سخنرانی های مخالفان و موافقان و بخشی از دیالوگ های جالب رد و بدل شده است، بحث تا پس از تنظیم موادی که منجر به حذف پست نخست وزیری شد نیز پیش رفت و شیوه برخورد مجلس با رئیس جمهور نیز به عنوان تتمه مورد توجه قرار گرفته است.

جهت ملاحظه مشروح مذاکرات مشروح مذاکرات مجلس بازنگری قانون اساسی در1368 کلیک کنید

منبع:+